Σε προηγούμενο άρθρο μιλήσαμε για τον ορισμό της αισθητηριακής κατάρρευσης και το πώς μπορεί να εκδηλωθεί. Πάμε τώρα να εμβαθύνουμε λίγο περισσότερο στους μηχανισμούς μέσω των οποίων πυροδοτείται. Για να γίνει κατανοητό θα πρέπει να μελετήσουμε τέσσερις πολύ θεμελιώδεις έννοιες νευροφυσιολογίας: 

  1. Νευρικό σύστημα: Σύνολο νευρώνων που ρυθμίζουν και ελέγχουν την λειτουργία όλων των οργάνων του ανθρώπινου σώματος, καθώς επίσης και την μεταξύ τους αρμονική συνεργασία. Αποτελεί και την έδρα των ψυχικών λειτουργιών και επιπλέον μέσω των αισθητήριων οργάνων συμμετέχει στην αντίληψη των αισθητηριακών ερεθισμάτων. Διαιρείται σε Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα και Περιφερικό Νευρικό Σύστημα.

  2. Αυτόνομο νευρικό σύστημα: Τμήμα  του Νευρικού Συστήματος που λειτουργεί ακούσια και ρυθμίζει τις καθημερινές ανάγκες χωρίς τη συνειδητή συμμετοχή του νου. Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα ελέγχει όργανα, ιστούς και αδένες στο σώμα. Διακρίνεται σε Συμπαθητικό και Παρασυμπαθητικό σύστημα:

    • Συμπαθητικό σύστημα: προετοιμάζει το σώμα για αυξημένες απαιτήσεις ετοιμότητας. Για παράδειγμα, η δράση του συμπαθητικού έχει ως αποτέλεσμα τη διαστολή της κόρης του οφθαλμού.

    • Παρασυμπαθητικό σύστημα: έχει σκοπό την εξοικονόμηση και εναποθήκευση ενέργειας. Έχει δράση αντίστροφη από αυτή του συμπαθητικού.

  3. Δυναμικό ενεργείας: Ηλεκτρική δραστηριότητα που αναπτύσσεται σε ένα νευρώνα σαν αποτέλεσμα εισροής κάποιου ερεθίσματος. Ονομάζεται και νευρική ώση και είναι υπεύθυνο για τη μεταφορά σημάτων από και προς τον εγκέφαλο και την περιφέρεια.

  4. Ουδός: Για να ενεργοποιηθεί το δυναμικό ενεργείας και να καταγραφεί ένα ερέθισμα, θα πρέπει αυτό να έχει ένταση  που θα ξεπερνά μια συγκεκριμένη τιμή. Αυτή η τιμή ονομάζεται ουδός και είναι διαφορετική στο κάθε άτομο αλλά μπορεί να αλλάζει και κατά τη διάρκεια της μέρας.

     Όταν ένα παιδί φτάσει στο σημείο της κατάρρευσης αυτό σημαίνει πως το νευρικό σύστημα έχει ήδη υπερφορτωθεί με πληροφορίες. Στα άτομα με αισθητηριακή αμυντικότητα η ουδός πυροδότησης του δυναμικού ενεργείας είναι χαμηλότερη από ότι στα νευροτυπικά άτομα, με αποτέλεσμα τα ερεθίσματα να καταγράφονται με μεγαλύτερη ένταση από αυτή που έχουν στην πραγματικότητα. Έτσι συχνά, ερμηνεύονται ως απειλητικά διεγείροντας το συμπαθητικό σύστημα και προετοιμάζοντας το σώμα για την αντιμετώπιση μιας πιθανής απειλής. Οι κόρες των ματιών διαστέλλονται, το ίδιο και οι αρτηρίες ώστε να διοχετεύσουν αίμα στους μύες, η πέψη σταματά και οι αισθήσεις οξύνονται.

Picture12png.png

Η διαχείριση λοιπόν μιας αισθητηριακής κατάρρευσης περιλαμβάνει δύο σκέλη. Το πρώτο σκέλος αφορά την πρόληψη και το δεύτερο τη διευκόλυνση της επαναφοράς. Επειδή κάθε παιδί με δυσκολίες στην αισθητηριακή επεξεργασία ή αυτισμό παρουσιάζει διαφορετικά χαρακτηριστικά δεν υπάρχει μια και μοναδική προσέγγισή που να ικανοποιεί όλο το εύρος των περιπτώσεων.  

Ας δούμε αρχικά, ορισμένες στρατηγικές  οι οποίες βοηθούν στη διατήρηση τη αυτορρύθμισης κατά τη διάρκεια τη μέρας: 

● Οπτικό πρόγραμμα

Οργανώστε την ημέρα του παιδιού φτιάχνοντας ένα πρόγραμμα δραστηριοτήτων με εικόνες. Με αυτό τον τρόπο τα γεγονότα θα είναι προβλέψιμα ώστε να αποφευχθεί η αναστάτωση που μπορεί να προκαλέσει μια αναπάντεχη δραστηριότητα. Ειδικά στα παιδιά τα οποία δεν έχουν αναπτύξει παθητικό λεξιλόγιο είναι αρκετά χρήσιμο, δεδομένου ότι δεν υπάρχει άλλος τρόπος να τα προετοιμάσουμε.

●  Κοινωνικές ιστορίες

Χρησιμοποιούνται σαν εργαλείο ώστε να εκπαιδεύσουν τα παιδιά με δυσκολία στις κοινωνικές και επικοινωνιακές δεξιότητες, να χειρίζονται τις διαπροσωπικές σχέσεις καθώς και τα συναισθήματα τους με αποτελεσματικό και κοινωνικά αποδεκτό τρόπο.

●  Αισθητηριακή Δίαιτα

Αποτελεί ένα πρόγραμμα δραστηριοτήτων που παρέχουν οργανωτική αισθητηριακή εισροή στο Κεντρικό Νευρικό Σύστημα. Το πρόγραμμα διαμορφώνεται από έναν Εργοθεραπευτή ο οποίος είναι εξειδικευμένος στο μοντέλο της Αισθητηριακής Ολοκλήρωσης. Οι δραστηριότητες πρέπει να είναι εξατομικευμένες και να απαντούν στις ανάγκες του κάθε παιδιού.  

● Ρουτίνες

Οι δραστηριότητες που εκτελούνται με συνέπεια και σταθερότητα δημιουργούν στη καθημερινότητα του παιδιού προβλεψιμότητα και συναισθηματική ασφάλεια. Με αυτό τον τρόπο αποφεύγουμε τη δημιουργία αναστάτωσης.

● Προσοχή στη διατροφή

Κάποια παιδιά είναι ευαίσθητα στη γλουτένη, ενώ κάποια άλλα στη ζάχαρη. Κρατήστε ημερολόγιο για το πως δρα το παιδί μετά την κατανάλωση συγκεκριμένων τροφίμων. Έτσι  μπορεί να έχετε μια εικόνα για το ποιες τροφές πρέπει να αποφεύγει. Επίσης, βεβαιωθείτε ότι το παιδί καταναλώνει αρκετό νερό κατά τη διάρκεια της ημέρας. Η αφυδάτωση εξουθενώνει το σώμα και μπορεί να οδηγήσει σε κατάρρευση. Σε γενικές γραμμές οι απλοί υδατάνθρακες τείνουν να αυξάνουν το άγχος και να προκαλούν υπερδραστηριότητα και ανησυχία.

Picture3.png

Για να διευκολύνετε την αποκατάσταση της ισορροπίας μετά και κατά τη διάρκεια του επεισοδίου, θα πρέπει να έχετε στο νου σας τα παρακάτω:

1.  Μην αντιμετωπίζετε την αισθητηριακή κατάρρευση σαν συμπεριφορικό πρόβλημα. Η αισθητηριακή κατάρρευση δεν μπορεί να αναχαιτιστεί μέσω συμπεριφορικών τεχνικών. Το παιδί δεν έχει τον έλεγχο του εαυτού του εκείνη τη στιγμή. Ο εγκέφαλος δεν ανταποκρίνεται μέσω των φλοιωδών περιοχών του (υπεύθυνες για την κρίση και τη λογική). Αυτές οι συμπεριφορικές εκδηλώσεις προέρχονται από το εγκεφαλικό στέλεχος σαν αποτέλεσμα απόκρισης μάχης ή φυγής.

2. Προσπαθήστε να παραμείνετε ήρεμοι. Η αναστάτωση μπορεί να ερμηνευθεί σαν επιθετική συμπεριφορά που θα ενισχύσει την αισθητηριακή υπερχείλιση. Προσπαθήστε να χαμηλώσετε τον τόνο της φωνής σας και μιλήστε αργά, κοντά στο παιδί.

3. Αποσύρετε τα ερεθίσματα που οδήγησαν στο επεισόδιο και κάντε το παιδί σας να αισθάνεται ασφαλές. 
Προτεραιότητά σας κατά τη διάρκεια της κατάρρευσης είναι να αποσύρετε τυχόν επιβαρυντικούς παράγοντες (για παράδειγμα να κλείσετε τη μουσική, ή να φύγετε από το κατάστημα). Στόχος είναι να δημιουργήσετε ένα ήσυχο, άνετο χώρο όπου το παιδί θα νιώθει ασφαλές. Ένας τρόπος για να το κάνετε αυτό στο σπίτι, είναι να στήσετε κάπου μια μικρή αυτοσχέδια σκηνή στην οποία θα μπορεί να καταφεύγει όταν αισθάνεται αγχωμένο. Επιπλέον, καλό θα ήταν να κρατήσετε αρχείο ερεθισμάτων που επιδεινώνουν την κατάρρευση. 

4. Απομακρύνετε επικίνδυνα αντικείμενα. Κατά τη διάρκεια ενός επεισοδίου  το παιδί δεν έχει έλεγχο των πράξεών του. Προσπαθήστε να διατηρήσετε την ασφάλεια του απομακρύνοντας γυάλινα αντικείμενα, ψαλίδια, μαχαίρια. Για να αποφύγετε τραυματισμούς, θα πρέπει να παρακολουθείτε στενά το παιδί σας μέχρι να ηρεμήσει εντελώς.

5. Δώστε τους χρόνο να ανακάμψουν. Έπειτα από μια κατάρρευση το νευρικό σύστημα χρειάζεται χρόνο για να ανακάμψει. Ο χρόνος αυτός ποικίλει για το κάθε παιδί και εξαρτάται από την ένταση και τη συνολική διάρκεια του επεισοδίου καθώς και από το επίπεδο δεξιοτήτων αυτορρύθμισης του παιδιού. 

6. Πάντα να εξηγείτε πριν ενεργήσετε. Καλό θα ήταν στα παιδιά που διαθέτουν ένα υποτυπώδες παθητικό λεξιλόγιο να τα προετοιμάζετε για οποιαδήποτε αλλαγή στο πρόγραμμα δραστηριοτήτων. Αυτό θα ελαττώσει την αναστάτωση που μπορεί να προκληθεί αν δεν δοθεί από τη μία ο απαραίτητος χρόνος ώστε να ολοκληρώσει την τωρινή δραστηριότητα και από την άλλη να προετοιμαστεί για την επόμενη.

Συνοψίζοντας, για να αποφύγετε την κατάρρευση θα πρέπει να μάθετε να αντιλαμβάνεστε τα προειδοποιητικά σημάδια αλλά και να περιορίσετε όσο το δυνατόν περισσότερο τυχόν εναύσματα. Τα επεισόδια αισθητηριακής υπερχείλισης είναι δύσκολα τόσο για τα ίδια τα παιδιά, όσο και για τα πρόσωπα φροντίδας τους. Ανεξαρτήτως της έντασης που μπορούν να προκαλέσουν κατά τη εξέλιξή τους, αυτό που υποδηλώνουν είναι δυσκολίες στην αισθητηριακή ρύθμιση. Έτσι, η καθημερινότητα του παιδιού γίνεται πιο απαιτητική καθώς αυτό αναζητά διαρκώς ρυθμιστικές εισροές κατά τη διάρκεια της ημέρας που δεν του επιτρέπουν να εμπλακεί αποτελεσματικά σε δραστηριότητες ανάλογες της ηλικίας του. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να βρίσκεται σε μία συνεχή κατάσταση στρες, κάτι που θα επηρεάσει περαιτέρω την ικανότητα μάθησης, τη μνήμη και την κοινωνική συμπεριφορά. Για το λόγο αυτό είναι σημαντικό σε περίπτωση που αντιμετωπίζετε τέτοια επεισόδια, να επικοινωνήσετε με έναν Εργοθεραπευτή εκπαιδευμένο στο μοντέλο της Αισθητηριακής Ολοκλήρωσης ώστε να εντοπίσει τυχόν δυσκολίες στην αισθητηριακή ρύθμιση και επεξεργασία και να λάβετε μια εξατομικευμένη παρέμβαση που θα ανταποκρίνεται στις αισθητηριακές ανάγκες του κάθε παιδιού.


Πηγές:

1.  Bennett, David D. "Decreasing Tantrum/meltdown Behaviors of School Children with High Functioning Autism through Parent Training." Social Science. N.p., 04 Feb. 2014. Web. 25 May 2017.

2. Caroline Miller. "Why Do Kids Have Tantrums and Meltdowns?" Child Mind Institute. N.p., n.d. Web. 25 May 2017.

3.  Marco E.J, Barett L., Hinkley N., Hill S.S. Sensory Processing in Autism: A Review of Neurophysiologic Findings, Pediatr Res. 2011 May; 69(5 Pt 2): 48R–54R.

4. Giovanello KS, Verfaellie M. Memory systems of the brain: a cognitive neuropsychological analysis. Semin Speech Lang. 2001;22: 107–116.

Comment